Trong bối cảnh du lịch toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng xanh, bền vững, trải nghiệm bản địa và gắn với cộng đồng, du lịch nông nghiệp nổi lên như một xu hướng phát triển quan trọng tại nhiều quốc gia.

Đối với Việt Nam - một quốc gia có nền văn minh nông nghiệp lâu đời, tài nguyên nông thôn phong phú, hệ sinh thái văn hóa đa dạng, du lịch nông nghiệp không chỉ là một loại hình du lịch bổ trợ mà đang dần trở thành nền tảng quan trọng trong hệ sinh thái du lịch quốc gia.

Đây là lĩnh vực có khả năng kết nối đồng thời nhiều mục tiêu: phát triển kinh tế địa phương, bảo tồn văn hóa, xây dựng nông thôn mới, tạo sinh kế cho người dân và phát triển du lịch bền vững.

Cung cấp tài nguyên gốc cho nhiều loại hình du lịch

Du lịch nông nghiệp gồm các hoạt động tham quan trang trại, làng nghề; trải nghiệm canh tác, thu hoạch; nghỉ dưỡng tại nông trại; thưởng thức ẩm thực địa phương; tìm hiểu văn hóa nông thôn, tri thức bản địa; giáo dục môi trường và kỹ năng sống cho trẻ em.

Trong khi đó, hệ sinh thái du lịch là mạng lưới gồm tài nguyên, cộng đồng, doanh nghiệp, khách du lịch, chính quyền, hạ tầng, dịch vụ hỗ trợ, công nghệ và văn hóa cùng tương tác để tạo ra giá trị du lịch bền vững. Trong hệ sinh thái đó, mỗi thành phần vừa độc lập vừa phụ thuộc lẫn nhau để hình thành trải nghiệm tổng thể cho du khách.

Du lịch nông nghiệp được coi là nền tảng vì cung cấp tài nguyên gốc cho nhiều loại hình du lịch, tạo bản sắc văn hóa Việt Nam, duy trì không gian cảnh quan, giữ cộng đồng cư dân bản địa, cung cấp sản phẩm OCOP, ẩm thực, làng nghề, đồng thời tạo liên kết giữa nông nghiệp - văn hóa - du lịch - thương mại.

Nói cách khác, nếu không còn những vùng nông thôn sống động, nhiều loại hình du lịch Việt Nam sẽ mất đi linh hồn bản địa.

5 giai đoạn phát triển du lịch nông nghiệp

Du lịch nông nghiệp hiện không còn được nhìn như một sản phẩm đơn lẻ mà là hệ sinh thái phát triển nông thôn tích hợp, nơi nông nghiệp đóng vai trò nền tảng, du lịch là động lực gia tăng giá trị, còn công nghệ, giáo dục, văn hóa và cộng đồng là các yếu tố kết nối và lan tỏa.

Nếu nhìn theo góc độ hệ sinh thái, sản phẩm du lịch nông nghiệp thường phát triển qua 5 giai đoạn:

Giai đoạn tiền hệ sinh thái: tham quan nông trại đơn lẻ

Giai đoạn check-in thương mại: cánh đồng hoa, farm chụp ảnh

Giai đoạn trải nghiệm cộng đồng: homestay, làng nghề

Giai đoạn hệ sinh thái: tích hợp wellness, giáo dục, OCOP, cộng đồng

Giai đoạn điểm đến quốc tế: hình thành thương hiệu quốc gia mạnh.

Hiện Việt Nam được đánh giá đang nằm giữa giai đoạn 2 và 3, trong khi một số địa phương bắt đầu chạm tới giai đoạn 4.

Điều này cho thấy du lịch nông nghiệp Việt Nam chưa bước vào giai đoạn trưởng thành vì còn thiếu thương hiệu quốc gia rõ nét như Ý với agriturismo, Nhật Bản với satoyama hay Hàn Quốc với healing village.

Việt Nam hiện chưa có một bản sắc quốc tế đủ rõ cho du lịch nông nghiệp. Giá trị gia tăng của nhiều mô hình du lịch nông nghiệp vẫn còn thấp. Phần lớn du khách đến ngắn ngày, mức chi tiêu chưa cao và tỷ lệ quay lại còn hạn chế.

Liên kết giữa OCOP - lưu trú - logistics - đặt dịch vụ - trải nghiệm vẫn khá rời rạc. Việt Nam cũng chưa có operator quốc tế mạnh, thiếu thương hiệu farmstay quốc gia, mạng lưới du lịch nông nghiệp chuyên nghiệp và nền tảng số riêng. Ngoài ra, nhiều rủi ro vẫn đang cản trở doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này.

Doanh nghiệp đối mặt “rủi ro kép”

Du lịch nông nghiệp ở Việt Nam có tiềm năng lớn nhưng cũng là lĩnh vực “rủi ro kép” vì chịu tác động đồng thời của ngành du lịch, ngành nông nghiệp, cộng đồng địa phương, môi trường tự nhiên và chính sách đất đai.

Nếu không nhận diện đầy đủ, doanh nghiệp rất dễ đầu tư dàn trải, khó hoàn vốn, mất bản sắc, xung đột cộng đồng hoặc thất bại sau vài mùa cao điểm. Các nhóm rủi ro chính gồm pháp lý - đất đai, thị trường, tài chính, cộng đồng - xã hội, môi trường - khí hậu, vận hành, công nghệ - truyền thông, chiến lược. Đặc biệt tại Việt Nam, hạ tầng nông thôn còn chưa đồng đều, nhiều khu vực điện nước thiếu ổn định, internet yếu, giao thông nhỏ hẹp.

Liên kết vùng cũng còn yếu khi nhiều điểm đến hoạt động riêng lẻ, thiếu tour tuyến liên hoàn. Bên cạnh đó, chính sách liên ngành liên quan đến nông nghiệp, du lịch, đất đai, môi trường và xây dựng vẫn chưa thực sự đồng bộ.

Thành công đến từ bản sắc địa phương

Theo nhiều chuyên gia, doanh nghiệp thành công dài hạn thường là doanh nghiệp đi chậm, làm thật, gắn với cộng đồng.

Khuyến nghị đầu tiên là “đừng bắt đầu bằng xây dựng, hãy bắt đầu bằng bản sắc”. Cộng đồng địa phương cần được xem là đối tác thay vì chỉ là nguồn lao động. Các mô hình cũng nên bắt đầu nhỏ, làm đúng trước khi mở rộng quy mô. Việc đầu tư quá lớn ngay từ đầu, phát triển dàn trải hoặc vay vốn mạnh khi chưa có thị trường dễ tạo áp lực tài chính lớn.

Một nguyên tắc khác là tập trung vào trải nghiệm thay vì “điểm check-in”. Xu hướng hiện nay cho thấy du khách không chỉ muốn đến xem mà muốn tham gia, tương tác, cảm nhận và sống như người bản địa. Vì vậy, sản phẩm cần có hoạt động thực hành, storytelling, chiều sâu văn hóa và cảm xúc cá nhân.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần xác định đúng phân khúc khách hàng thay vì làm sản phẩm “cho tất cả mọi người”. Mỗi nhóm khách như gia đình, trẻ em đô thị, khách quốc tế, khách cao cấp sẽ cần trải nghiệm và cách truyền thông khác nhau.

"Thời điểm vàng" của du lịch nông nghiệp

Dù chưa bước vào giai đoạn trưởng thành, Việt Nam được đánh giá đang đứng trước “thời điểm vàng” khi thế giới ngày càng chuộng du lịch trải nghiệm bản địa, nghỉ dưỡng phục hồi, lối sống chậm và gần với cộng đồng.

Nói cách khác, Việt Nam hiện đã có “nguyên liệu hệ sinh thái”, đã xuất hiện các cụm du lịch nông nghiệp và đã có nhu cầu thị trường, nhưng vẫn thiếu kiến trúc hệ sinh thái hoàn chỉnh, năng lực điều phối và thương hiệu quốc gia thống nhất. Nếu phát triển đúng hướng, trong 5 - 10 năm tới, du lịch nông nghiệp hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm bản sắc quốc gia của du lịch Việt Nam.

Việt Nam khó cạnh tranh về quy mô giải trí như Singapore, Trung Quốc hay Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất nhưng lại có lợi thế đặc biệt ở nông thôn nhiệt đới, văn hóa địa phương, ẩm thực và tính chân thực. Đó chính là “cửa chiến lược” của du lịch Việt Nam.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, điều quan trọng nhất không phải là làm thêm thật nhiều điểm tham quan mà là chọn đúng sản phẩm kéo hệ sinh thái. Nếu nhìn từ thực tế quốc tế và điều kiện Việt Nam, có 5 nhóm sản phẩm có khả năng dẫn dắt mạnh nhất.

Du lịch chăm sóc sức khỏe tinh thần là sản phẩm chiến lược số 1 vì kết hợp được lưu trú, thiên nhiên, ăn sạch, chữa lành, sống chậm và trải nghiệm nông nghiệp. Mô hình này đặc biệt phù hợp với khách quốc tế, khách đô thị, gia đình và tầng lớp trung lưu. Một hợp tác xã tốt có thể kéo theo yoga, trà đạo, leo núi, workshop, OCOP, spa thảo dược và nông sản chế biến.

Du lịch giáo dục được xem là động cơ tăng trưởng nội địa rất mạnh vì phụ huynh Việt Nam sẵn sàng chi cho trải nghiệm giáo dục của trẻ em. Mô hình này có thể hoạt động quanh năm, lượng khách ổn định và ít phụ thuộc vào mùa quốc tế. Sản phẩm có thể kết hợp STEM, môi trường, kỹ năng sống, nông nghiệp và sinh học.

Xu hướng "chữa lành" tinh thần, thanh lọc số và kết nối với thiên nhiên đang tăng nhanh trên toàn cầu. Việt Nam đặc biệt phù hợp với phân khúc này, nhất là ở Tây Bắc, Tây Nguyên, vùng chè và vùng dược liệu. Các trải nghiệm như thiền trà, tắm lá, yoga giữa đồi chè hay ăn hữu cơ có khả năng hút mạnh khách Hàn Quốc, Nhật Bản và Châu Âu.

Ẩm thực nông nghiệp được xem là lợi thế lớn của Việt Nam nhờ nguyên liệu ngon, đa dạng vùng miền và văn hóa ăn uống phong phú. Tuy nhiên, hiện nay nhiều sản phẩm vẫn còn bán quá “thô”. Giải pháp là nâng cấp thành lớp học nấu ăn, thưởng thức ẩm thực, tiệc tối giữa nông trại, thực đơn theo mùa hay thưởng trà và cà phê.

Cần một bản sắc cho du lịch nông nghiệp

Nếu phải chọn một sản phẩm chiến lược cho Việt Nam ở thời điểm hiện tại, du lịch chăm sóc sức khỏe tinh thần gắn với cộng đồng được xem là lựa chọn phù hợp nhất vì tạo doanh thu cao, dễ kết nối nông nghiệp, hợp xu hướng quốc tế và giúp giữ cảnh quan địa phương.

Tuy nhiên, điều Việt Nam cần tránh là phát triển du lịch nông nghiệp theo kiểu đồng hoa check-in, bê tông hóa hoặc sao chép mô hình Đà Lạt.

Những mô hình này cạnh tranh thấp, nhanh bão hòa, phá cảnh quan và tạo giá trị thấp. Muốn phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam cần một “flagship bản sắc” tương tự Ý với agriturismo, Nhật Bản với satoyama experience hay Hàn Quốc với healing village.

Nếu làm tốt, Việt Nam hoàn toàn có thể định vị theo hướng “Tropical Living Agriculture Experience” hoặc “Wellness & Living Countryside Destination”. Đây là lợi thế thật, khó sao chép và phù hợp với xu hướng toàn cầu hiện nay.

Mô hình "làng sống chậm” cùng xu hướng làm việc kết hợp dịch chuyển đang được xem là hướng phát triển nhiều tiềm năng trong tương lai. Không phải những khu du lịch xây dựng mới, các "làng sống chậm" được hình thành từ không gian nông thôn bản địa với nghỉ dưỡng nông trại, nghề thủ công truyền thống, chăm sóc sức khỏe, quán cà phê, nghệ thuật, không gian làm việc chung và các chương trình nghỉ dưỡng phục hồi thân tâm.